Ένα από τα Τοπόσημα της Κέρκυρας είναι το εμβληματικό κτίριο των φυλακών του νησιού. Αυτό το ιδιαίτερο αρχιτεκτονικό οικοδόμημα τα τελευταία πενήντα χρόνια της ιστορίας του βρίσκεται στο κέντρο της πόλης, του αστικού ιστού.

Στη διάρκεια της Αγγλικής Προστασίας ή Αγγλοκρατίας (1818-1864) το Ιόνιο Κοινοβούλιο το 1820 παίρνει την απόφαση για την ανέγερση φυλακών στα Ιόνια νησιά (Κέρκυρα, Ζάκυνθο και Κεφαλληνία). Στην Κέρκυρα αποφασίζεται να χτιστεί στη θέση του Ενετικού Οχυρού που υπήρχε στο  Λόφο του Σωτήρος (Forte San Salvador)¹ στα ανατολικά της πόλης.

Η υπάρχουσα ενετική οχύρωση λοιπόν κατεδαφίστηκε το 1835  και η κατασκευή του Νέου Κτιρίου ξεκίνησε το 1838: ο θεμέλιος λίθος τέθηκε το 1840 επί αρμοστείας του Douglas. Το κεντρικό οικοδόμημα ολοκληρώθηκε το 1847 και άρχισε να λειτουργεί την ίδια χρονιά. Έτσι το 1847 έκλεισαν οι Φυλακές στο Οχυρό Αβράμη, οι Εγκληματικές Φυλακές και οι νέες Επανορθωτικές Φυλακές και οι κρατούμενοι μεταφέρθηκαν στο Νέο Σωφρονιστήριο. Υπήρχαν όμως σημαντικές ελλείψεις: ούτε η περιτείχιση είχε ολοκληρωθεί ούτε είχε τοποθετηθεί εξωτερικός φωτισμός. Το 1853 παραδόθηκαν 50 φανάρια λαδιού για τον εξωτερικό φωτισμό και ολοκληρώθηκε η Περιτείχιση.

Η φυλακή είναι ένα οκτάγωνο με πέντε πτέρυγες: κάθε πτέρυγα  έχει δύο ακτίνες διώροφες και αριθμημένες με γράμματα του αλφαβήτου από το Α έως το Κ. Kάθε ακτίνα περιλαμβάνει 23 κελιά: 9 στο ισόγειο και 14 στον 1ο όροφο. Συνολικά 228 θολωτά κελιά. Όπως θα δούμε στη συνέχεια πολλά κείμενα αναφέρονται στο  κτίριο της φυλακής: άλλα το περιγράφουν αναλυτικά και άλλα το αναφέρουν κυρίως με χαρακτηρισμούς κάτεργο, κολαστήριο  κλπ.

Η κατασκευή της φυλακής έχει ως πρότυπο τον τύπο του οικοδομήματος (με κάποια τροποποίηση βέβαια) που ο  Άγγλος φιλόσοφος και κοινωνιολόγος  J. Bentham² το 1791 περιγράφει στο βιβλίο κυκλοφόρησε  με τίτλο Panopticon or The Inspection House. Πρόκειται για μια φυλακή κυκλικού σχήματος στο κέντρο της οποίας υπήρχε ένα κυκλικός πύργος (κουλούρα ή κουλούρι το ονόμαζαν οι κρατούμενοι) που έλεγχε τη ζωή των κρατουμένων στα κελιά τους. Η αγγλική λέξη Panopticon³ είναι δάνειο από τα ελληνικά:  παν (pan) + οπτικός (opticon) και δηλώνει τη συνεχή επίβλεψη και επιτήρηση και από την αρχή συνδέθηκε με ορισμένο τύπο φυλακής.

Το γεγονός ότι οι Άγγλοι ονόμασαν τη νέα φυλακή Σωφρονιστήριο δείχνει όμως και την αλλαγή της αντίληψης για την τιμωρία και τον εγκλεισμό. Ήδη από τα χρόνια του Διαφωτισμού αναπτύσσεται στην Ευρώπη η έννοια του σωφρονισμού ως στόχου της φυλάκισης. Παρ’όλα αυτά όμως για πολλά χρόνια στο σωφρονιστήριο αυτό συνυπήρχαν: η αντίληψη της τιμωρία-εκδίκησης και της νέας αντίληψης για σωφρονισμό.

Στην εσωτερική εξώθυρα υπάρχει η επιγραφή: «ὡς τὸ ἀποστρέψαι τὸν ἀσεβῆ ἀπὸ τῆς ὁδοῦ της πονηρᾶς….» (Ιεζεκιήλ 33), για να τονίσει το σκοπό του καταστήματος. Κάποιοι βέβαια σύμφωνα με τις μαρτυρίες που διαθέτουμε θα χρησιμοποιούσαν τη φράση από την Κόλαση του Δάντη: όταν ο Βιργίλιος οδηγεί τον Ποιητή στην είσοδο της Κόλασης βλέπει την εξής επιγραφή:  (Κόλαση, Άσμα 3o , στιχος 9: Inferno: «εάν μπεις στη πύλη, άφησε την ελπίδα σου απέξω»

Όμως επιβάλλεται να υπογραμμίσουμε ότι η φυλακή αυτή που ξεκίνησε ως τόπος  εγκλεισμού ποινικών κρατουμένων, εγκληματιών με στόχευση το σωφρονισμό αλλάζει χαρακτήρα και συνδέεται πολύ στενά με την πολιτική ιστορία της Νεότερης Ελλάδας από τη διάρκεια του Μεσοπολέμου. Για περίπου σαράντα χρόνια (1935-1974) «φιλοξένησε» εκτός από τους Ποινικούς και πολλούς Πολιτικούς  Κρατούμενους: από τη Δικτατορία του Μεταξά (1936-1941), την Κατοχή, τα Πέτρινα Χρόνια του Εμφυλίου και της Μετεμφυλιακής Ελλάδας μέχρι το 1961, χρονιά που απομακρύνθηκαν οι πολιτικοί κρατούμενοι και μεταφέρθηκαν σε άλλες φυλακές. Ξανά όμως από το 1967 μέχρι το 1974, δηλαδή τα χρόνια της επταετούς Δικτατορίας, επαναλειτούργησε ως τόπος «αναψυχής» των μη συμμορφουμένων προς τας υποδείξεις.

Για την ιστορία των Φυλακών Κέρκυρας από το 1864, δηλαδή τη χρονιά της Ένωσης της Επτανήσου με το νέο ελληνικό κράτος ως το 1987, δηλαδή ιστορία 123 χρόνων, δεν υπάρχει κανένα απολύτως στοιχείο στα ΓΑΚ-Κέρκυρας. Μοιραία ημερομηνία για την ιστορία των Φυλακών υπήρξε η 5η Φεβρουαρίου 1987, όταν  ξέσπασε εξέγερση στις Φυλακές Κέρκυρας. Η Εξέγερση  κλιμακώθηκε με την Πυρπόληση του Διοικητηρίου της Φυλακής. Το Αποτέλεσμα ήταν ολόκληρο το Αρχείο της Φυλακής να καταστραφεί από την πυρκαγιά. Πάντως αρκετές πληροφορίες για την περίοδο 1963 έως 2000 υπάρχουν στο Αρχείο του Κερκυραίου Νευρολόγου Α. Γκούση κυρίως από αποσπάσματα από εφημερίδες εποχής (τοπικές και Αθηναϊκές) που αφορούν κυρίως τις Φυλακές Κέρκυρας,⁴

Πρέπει να σημειώσουμε στο σημείο αυτό πως στην Κέρκυρα υπήρχαν από τη δεκαετία του 50 τρεις φυλακές: το Σωφρονιστήριο, που ονομαζόταν τότε  Εγκληματικαί Φυλακαί, έξω από το κεντρικό κτίριο υπήρχε μία άλλη φυλακή που ονομαζόταν Επανορθωτικαί Φυλακαί (σήμερα είναι το κτίριο της Διοίκησης της φυλακής) και υπήρχε επίσης το Σωφρονιστικό Κατάστημα Ανηλίκων –Πτυχία στο νησί Βίδο, στην είσοδο του λιμανιού της πόλης.

1. Βλ.  Δούντση Νικολαΐς-Αθηνά, Παραβατικότητα, Φυλάκιση και Σωφρονισμός στην Κέρκυρα κατά την περίοδο της Βρετανικής Προστασίας (1815-1864), Κέρκυρα 2023, σελ. 71, 72 κ. ε. Το έργο αυτό αποτελεί σταθμό για την ιστορία των φυλακών της Κέρκυρας για την εποχή της Αγγλοκρατίας και θησαυρός πληροφοριών. ↩︎
2. Jeremy Bentham (1748-1832) φιλόσοφος και κοινωνιολόγος,  εισηγητής του ωφελιμισμού.  ↩︎
3.  Σύμφωνα με το  Oxford English Dictionary η λέξη panopticon είναι ένα ουσιαστικό, το οποίο εμφανίζεται πιθανόν το 1742. Η ελληνική λέξη πανοπτικόν παρόλο που χρησιμοποιείται ήδη από την προηγούμενη τριακονταετία, δεν έχει καταγραφεί όμως σε κανένα από τα τρία μεγάλα λεξικά της Νεοελληνικής γλώσσας: Γ. Μπαμπινιώτη, Μ. Τριανταφυλλίδη και Χρηστικό Λεξικό της Ακαδημίας.   ↩︎
4. Ο Νευρολόγος-ψυχίατρος Ανδρέας Δ. Γκούσης, επιφανής Κερκυραίος (1918-2009) συγκρότησε ένα πλούσιο Αρχείο από αποκόμματα Εφημερίδων, το οποίο σώζεται στα ΓΑΚ. Κέρκυρας: ΚΥΤΙΟ 33, Φάκελοι 152-159. ↩︎